Deniz taşımacılığı küresel ticaretin temel unsurlarından biri olurken, sektörün sera gazı emisyonlarının azaltılması da uluslararası ve bölgesel düzenlemelerin önemli başlıklarından biri haline geldi.

Avrupa Birliği'nin Emisyon Ticaret Sistemi'ni deniz taşımacılığına genişletmesi, bu dönüşümün en önemli adımlarından biri oldu. EU ETS, 1 Ocak 2024'ten itibaren büyük gemilerin AB limanlarıyla bağlantılı faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlarını sistem kapsamına aldı. Geminin hangi ülkenin bayrağını taşıdığı tek başına belirleyici değil; kapsam, belirli büyüklükteki gemilerin AB limanlarına gerçekleştirdiği seferler ve liman operasyonları üzerinden belirleniyor.

Bu değişiklik denizcilik sektörü açısından önemli çünkü karbon emisyonu artık yalnızca çevresel performans açısından takip edilen bir değer değil. Şirketlerin belirli miktardaki emisyonları için EU Allowance (EUA) adı verilen emisyon tahsisatlarını edinmesi ve teslim etmesi gerekiyor. Böylece yakıt tüketimi ve emisyon miktarı doğrudan finansal sonuçlarla ilişkilendiriliyor.

EU ETS nedir?

EU ETS (European Union Emissions Trading System), Avrupa Birliği'nin sera gazı emisyonlarını azaltmak amacıyla uyguladığı karbon piyasası mekanizmasıdır.

Sistem 2005 yılında başladı ve elektrik üretimi, sanayi ve havacılık gibi sektörlerin ardından deniz taşımacılığını da kapsamına aldı. AB Komisyonu, EU ETS'nin temel yaklaşımını emisyonlara ekonomik bir değer kazandırmak ve işletmeleri daha düşük emisyonlu çözümlere yatırım yapmaya teşvik etmek olarak tanımlıyor.

Basit şekilde ifade etmek gerekirse sistem şu mantıkla çalışıyor:

Emisyon oluşuyor → emisyon ölçülüyor ve doğrulanıyor → karşılık gelen tahsisatlar temin ediliyor → tahsisatlar teslim ediliyor.

Dolayısıyla geminin yakıt tüketimi arttıkça ve buna bağlı emisyon yükseldikçe, şirketin karşılaması gereken karbon maliyeti de artabiliyor.

Bu durum denizcilik şirketleri için önemli bir değişim yaratıyor. Çünkü daha önce yakıt tüketimi ağırlıklı olarak yakıt maliyeti üzerinden değerlendirilirken, artık aynı yakıt tüketiminin karbon piyasasında da bir karşılığı bulunuyor.

Hangi gemiler EU ETS kapsamında?

EU ETS'nin denizcilik kapsamının temel eşiği 5.000 gros ton ve üzerindeki büyük gemiler olarak belirlenmiş durumda.

AB Komisyonu'na göre sistem, geminin bayrağından bağımsız olarak AB limanlarına giren 5.000 GT ve üzerindeki gemilerin kapsam dahilindeki emisyonlarını ele alıyor.

Burada yalnızca geminin AB'ye gidip gitmediği değil, seferin nereden nereye yapıldığı da önem taşıyor.

AB içindeki seferler

İki AB limanı arasındaki seferlerde oluşan emisyonların %100'ü EU ETS kapsamına giriyor.

AB ile AB dışındaki limanlar arasındaki seferler

AB ile AB dışındaki bir liman arasındaki seferlerde emisyonların %50'si sisteme dahil ediliyor.

Geminin AB limanındaki emisyonları

Geminin AB limanında bulunduğu sırada oluşan emisyonlar da %100 oranında kapsam içinde değerlendiriliyor.

Bu nedenle EU ETS maliyetinin hesaplanmasında geminin yalnızca yakıt tüketimi değil, rotası ve AB limanlarıyla ilişkili operasyonları da önem taşıyor.

EU ETS kapsamında hangi emisyonlar dikkate alınıyor?

Sistem başlangıçta deniz taşımacılığından kaynaklanan CO₂ emisyonlarını kapsayacak şekilde uygulanmaya başladı.

Ancak kapsam 2026 itibarıyla genişledi.

2026'dan itibaren denizcilik için EU ETS kapsamında metan (CH₄) ve diazot monoksit (N₂O) emisyonları da dikkate alınıyor. Bu nedenle şirketlerin emisyon yönetiminde yalnızca CO₂'ye odaklanan bir yaklaşımın ötesine geçmesi gerekiyor.

Bu değişiklik özellikle farklı yakıtların sera gazı profillerinin değerlendirilmesini daha önemli hale getiriyor.

Dolayısıyla önümüzdeki dönemde gemilerin emisyon performansı değerlendirilirken:

• CO₂,
• CH₄,
• N₂O,
• yakıt tüketimi,
• operasyonel verimlilik

gibi unsurların birlikte ele alınması daha önemli olacak.

EU ETS'de %40, %70 ve %100 ne anlama geliyor?

Denizcilik sektörünün EU ETS'ye geçişi bir anda tam yükümlülükle başlamadı.

Sisteme uyumu kolaylaştırmak amacıyla kademeli bir uygulama oluşturuldu.

Burada tarihler konusunda önemli bir ayrım bulunuyor.

2026 yılında şirketlerin 2025 yılı emisyonları için %70 oranında tahsisat teslim etmesi gerekiyor. 2027'den itibaren ise 2026 ve sonraki yılların emisyonları için %100 teslim yükümlülüğü uygulanacak. Bu nedenle 2026 yılı, denizcilik sektörü açısından geçiş döneminin son aşamalarından biri olarak değerlendirilebilir.

EU ETS maliyeti nasıl ortaya çıkıyor?

EU ETS'nin denizcilik şirketleri açısından en önemli özelliği, emisyonu doğrudan maliyetle ilişkilendirmesi.

Basitleştirilmiş bir örnekle:

Bir geminin EU ETS kapsamında değerlendirilen emisyonu 10.000 ton CO₂e olsun.

Eğer ilgili teslim yükümlülüğü %70 ise şirketin bu emisyonun:

10.000 × %70 = 7.000 tonluk

kısmına karşılık gelecek miktarda tahsisat teslim etmesi gerekir.

Tahsisatın piyasa fiyatı değişken olduğu için toplam maliyet de sabit değildir.

Örneğin yalnızca matematiksel olarak açıklamak amacıyla bir EUA fiyatını 70 avro kabul edersek:

7.000 × 70 € = 490.000 €

karbon maliyeti ortaya çıkar.

Bu rakam gerçek bir şirketin maliyeti değildir; yalnızca mekanizmanın nasıl çalıştığını göstermek için kullanılan varsayımsal bir örnektir. Gerçek maliyet, doğrulanmış emisyon miktarı, uygulanabilir teslim oranı ve EUA fiyatı gibi değişkenlere bağlıdır.

Bu nedenle EU ETS, filo yöneticileri açısından yakıt tüketimi ve karbon fiyatını birlikte değerlendirmeyi gerekli hale getiriyor.

Karbon maliyeti kimin sorumluluğunda?

Burada denizcilik sektöründeki önemli konulardan biri “shipping company” kavramı.

EU ETS kapsamında uyum yükümlülüğünün merkezinde geminin sorumluluğunu üstlenen shipping company bulunuyor. Avrupa Komisyonu, şirketlerin emisyonlarını izlemesi, raporlaması, doğrulatması ve gerekli tahsisatları teslim etmesi gerektiğini belirtiyor.

Ancak ticari hayatta gemi sahibi, ship manager, bareboat charterer ve time charterer gibi farklı tarafların bulunabilmesi nedeniyle karbon maliyetinin ticari olarak kimin üzerinde kalacağı ayrı bir konu.

Bu nedenle EU ETS'nin etkisi charter sözleşmelerine de uzanıyor.

Yakıtı kim satın alıyor?

Geminin hızını ve rotasını kim belirliyor?

Emisyon maliyetini kim üstleniyor?

Tahsisatların satın alınması ve teslim edilmesi kimin sorumluluğunda?

Bu soruların sözleşmelerde açık şekilde tanımlanması, karbon maliyetlerinin ilerleyen dönemde ticari anlaşmazlıklara dönüşmemesi açısından önem taşıyor.

EU ETS ve charter sözleşmeleri neden önemli?

Deniz taşımacılığında bir geminin operasyonel kararları ile ticari kararları her zaman aynı taraf tarafından alınmayabiliyor.

Örneğin charterer geminin rotasını ve hızını etkileyebilirken, geminin teknik yönetimi başka bir şirketin sorumluluğunda olabilir.

Bu durumda oluşan emisyonun maliyetinin nasıl paylaşılacağı önemli hale geliyor.

Dolayısıyla EU ETS ile birlikte charter sözleşmelerinde karbon maliyetine ilişkin maddelerin daha fazla önem kazanması beklenebilir.

Karbon maliyeti, yakıt maliyetinin yanında sözleşmesel olarak da yönetilmesi gereken yeni bir ticari unsur haline geliyor.

EU ETS gemilerin yakıt seçimini nasıl etkiliyor?

EU ETS'nin uzun vadeli etkilerinden biri de yakıt seçimine ilişkin kararların değişmesi olabilir. Geleneksel yakıtların maliyeti değerlendirilirken artık yalnızca yakıtın ton başına fiyatına bakmak yeterli olmayabilir.

Bir yakıtın:

• enerji yoğunluğu,
• tüketim miktarı,
• CO₂ emisyon profili,
• CH₄ ve N₂O etkisi,
• geminin motor ve sistemleriyle uyumu,
• tedarik edilebilirliği,
• karbon maliyeti

birlikte değerlendirilmek zorunda.

Bu nedenle yakıt seçimi giderek daha fazla toplam operasyon maliyeti ve emisyon performansı üzerinden ele alınabilir.

Ancak burada EU ETS ile FuelEU Maritime'ın birbirinden farklı düzenlemeler olduğunu belirtmek gerekiyor.

EU ETS karbon emisyonlarına piyasa temelli bir maliyet getirirken FuelEU Maritime, gemilerde kullanılan enerjinin sera gazı yoğunluğuna yönelik gereklilikler getiriyor.

Dolayısıyla bir geminin Avrupa'daki karbon ve enerji performansını değerlendirirken iki düzenlemenin birlikte dikkate alınması gerekiyor.

EU ETS enerji verimliliği yatırımlarını hızlandırabilir mi?

Karbonun maliyet haline gelmesi, enerji verimliliği yatırımlarının geri dönüş hesabını da değiştirebilir.

Örneğin bir geminin yakıt tüketimini azaltan bir teknoloji:

Daha az yakıt tüketimi → daha az emisyon → daha az EU ETS yükümlülüğü

şeklinde ikinci bir ekonomik fayda yaratabilir.

Bu nedenle şirketlerin değerlendirebileceği alanlar arasında:

Gövde ve pervane optimizasyonu

Gemi direncini ve enerji ihtiyacını azaltmaya yönelik çözümler.

Enerji verimliliği sistemleri

Geminin tükettiği enerjinin daha verimli kullanılmasını sağlayan teknolojiler.

Hız optimizasyonu

Sefer süresini, yakıt tüketimini ve emisyonları birlikte değerlendiren operasyonel planlama.

Rota optimizasyonu

Hava, deniz ve trafik koşullarının dikkate alınarak yakıt tüketiminin azaltılması.

Dijital performans izleme

Geminin gerçek zamanlı ve geçmiş performans verilerinin analiz edilmesi.

Alternatif yakıtlar

Daha düşük sera gazı yoğunluğuna sahip yakıt seçeneklerinin değerlendirilmesi.

Bu nedenle karbon düzenlemeleri yalnızca yeni yakıtların kullanımını değil, mevcut gemilerin daha verimli işletilmesini de teşvik edebilir.

Emisyon verilerinin doğru tutulması neden kritik?

EU ETS'nin finansal bir karşılığı bulunduğu için emisyon verilerinin doğruluğu kritik önem taşıyor.

Avrupa Komisyonu'nun sistemine göre shipping companies yıl boyunca sera gazı emisyonlarını izlemek ve raporlamak zorunda. Takip eden yılın 31 Mart tarihine kadar doğrulanmış emisyon raporunun ilgili idari makama sunulması gerekiyor. 30 Eylül'e kadar da önceki yılın emisyonlarını karşılayan tahsisatların teslim edilmesi gerekiyor.

Bu süreçte:

İzleme → Raporlama → Doğrulama → Tahsisat teslimi

zincirinin doğru çalışması gerekiyor.

Ayrıca Union Registry, emisyonların ve tahsisatların kayıt altında tutulduğu merkezi sistem olarak kullanılıyor. Denizcilik işletmecileri 2024'ten itibaren bu sistem kapsamındaki hesapları kullanıyor.

Bu durum dijital veri yönetimini denizcilik şirketleri açısından giderek daha önemli hale getiriyor.

EU ETS denizcilik sektöründe dijitalleşmeyi destekleyebilir

Karbon maliyetinin doğru yönetilebilmesi için şirketlerin gemilerden gelen verileri daha etkin kullanması gerekiyor.

Yakıt tüketiminin izlenmesi, gemi performansının karşılaştırılması, rota optimizasyonu ve emisyonların tahmin edilmesi gibi işlemler dijital sistemlerin kullanımını artırabilir.

Bu nedenle EU ETS'nin etkisi yalnızca çevre ve finans departmanlarıyla sınırlı kalmıyor.

Teknik ekipler, operasyon ekipleri, filo yöneticileri, chartering departmanları ve finans ekipleri aynı veri üzerinden karar vermek zorunda kalabiliyor.

Bu da denizcilikte karbon yönetimini giderek daha fazla veri yönetimi ve dijital operasyon meselesine dönüştürüyor.

EU ETS'nin deniz ticaretine etkisi ne olabilir?

Deniz taşımacılığı küresel bir sektör olduğu için Avrupa'da uygulanan bir karbon mekanizmasının etkisi yalnızca AB sınırları içinde kalmıyor.

AB limanlarına uğrayan gemilerin emisyonlarının belirli bölümlerinin sisteme dahil edilmesi, Avrupa ile ticaret yapan hatlarda çalışan gemilerin maliyet yapısını etkileyebiliyor.

Bu maliyetlerin zaman içinde:

• navlunlara,
• rota tercihlerine,
• gemi hızlarına,
• filo yatırımlarına,
• gemi yaşına,
• yakıt tercihlerine

yansıması mümkün.

Özellikle yakıt tüketimi yüksek ve enerji verimliliği düşük gemiler açısından karbon maliyeti daha önemli bir rekabet unsuru haline gelebilir.

Bunun karşısında daha verimli gemiler, düşük emisyonlu operasyonlar ve güçlü veri yönetimi şirketlere avantaj sağlayabilir.

Avrupa'nın karbon piyasası denizcilikte nereye gidiyor?

EU ETS'nin denizcilik kapsamına alınması, Avrupa'nın deniz taşımacılığını karbonsuzlaştırma politikasının önemli parçalarından biri.

Ancak sistemin kendisi de değişmeye devam ediyor.

Avrupa Komisyonu 17 Temmuz 2026'da EU ETS'nin hedefli şekilde revize edilmesine yönelik bir teklif sundu. Komisyon, teklifin Avrupa'nın sanayi rekabetçiliğini güçlendirmeyi ve 2040 iklim hedefinin uygulanmasını desteklemeyi amaçladığını açıkladı. Teklif, mevcut ETS kapsamında denizcilik ve havacılık sektörlerine yönelik kuralları da güçlendirmeyi öngörüyor.

Burada önemli olan nokta, bunun henüz mevcut kuralların tamamının değiştiği anlamına gelmemesi. Söz konusu gelişme bir reform teklifinin parçası ve denizcilik şirketlerinin mevcut yükümlülükleri yürürlükteki mevzuata göre devam ediyor.

Dolayısıyla şirketlerin yalnızca mevcut EU ETS yükümlülüklerini yerine getirmesi değil, Avrupa'nın karbon piyasasındaki gelişmeleri de yakından takip etmesi gerekiyor.

Denizcilik şirketleri için yeni rekabet kriteri: Karbon yönetimi

EU ETS, denizcilik sektöründe karbon emisyonlarının azaltılmasını ekonomik karar mekanizmalarının içine taşıyor.

Artık bir geminin performansını değerlendirirken yalnızca:

“Ne kadar yük taşıyor?”

veya

“Ne kadar yakıt tüketiyor?”

soruları yeterli olmayabilir.

Bunların yanına:

“Ne kadar emisyon üretiyor?”

ve

“Bu emisyonun şirkete maliyeti ne kadar?”

soruları da ekleniyor.

Bu değişim, denizcilik sektöründe rekabetin yalnızca gemi kapasitesi, hız veya yakıt maliyeti üzerinden değil, operasyonel verimlilik ve karbon yönetimi üzerinden de şekillenebileceğini gösteriyor.

Sonuç: EU ETS denizcilikte maliyet ve stratejiyi yeniden şekillendiriyor

EU ETS'nin deniz taşımacılığına dahil edilmesi, sektörün çevresel dönüşümünü hızlandırmayı amaçlayan önemli bir adım olmanın ötesinde, gemi işletmeciliğinin ekonomik yapısını da etkiliyor.

Yakıt tüketimi, emisyon miktarı, rota, hız, gemi performansı ve karbon fiyatı artık birbirinden bağımsız değerlendirilebilecek konular değil.

Armatörler ve gemi işletmecileri açısından önümüzdeki dönemde emisyon verilerinin doğru yönetilmesi, enerji verimliliğinin artırılması, yakıt seçeneklerinin değerlendirilmesi ve karbon maliyetinin ticari sözleşmelere doğru şekilde yansıtılması daha fazla önem kazanacak.

Özellikle 2027'den itibaren denizcilik sektörü için %100 teslim yükümlülüğünün başlamasıyla birlikte EU ETS'nin finansal etkisinin daha doğrudan hissedilmesi bekleniyor.  Bu nedenle EU ETS artık yalnızca bir çevre mevzuatı başlığı değil; filo yönetiminden finansal planlamaya, operasyonlardan charter sözleşmelerine kadar denizcilik şirketlerinin stratejik kararlarını etkileyen bir iş konusu.

EU ETS hakkında sık sorulan sorular

EU ETS nedir?

EU ETS, Avrupa Birliği'nin sera gazı emisyonlarını azaltmak için uyguladığı emisyon ticaret sistemidir. Deniz taşımacılığı 2024'ten itibaren sistem kapsamına alınmıştır.

EU ETS hangi gemileri kapsıyor?

Temel olarak 5.000 GT ve üzerindeki büyük gemilerin AB limanlarıyla bağlantılı kapsam dahilindeki faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonları sistem kapsamındadır.

EU ETS'de 2026 yılı yükümlülüğü nedir?

2026 yılında şirketlerin 2025 yılı için raporlanan emisyonların %70'i kadar tahsisat teslim etmesi gerekiyor. 2027'den itibaren 2026 ve sonraki yılların emisyonları için oran %100'e çıkıyor.

EU ETS ile FuelEU Maritime aynı mı?

Hayır. EU ETS, emisyonlara karbon piyasası üzerinden maliyet getiren bir sistemdir. FuelEU Maritime ise gemilerde kullanılan enerjinin sera gazı yoğunluğuna yönelik gereklilikler getirir.

EU ETS'de hangi emisyonlar dikkate alınıyor?

CO₂ emisyonlarının yanı sıra 2026'dan itibaren CH₄ ve N₂O emisyonları da denizcilik kapsamındaki EU ETS hesaplamalarına dahil ediliyor.

EU ETS maliyeti nasıl hesaplanıyor?

Temel olarak doğrulanmış ve EU ETS kapsamında kalan emisyon miktarı ile teslim edilmesi gereken emisyon tahsisatları üzerinden hesaplanıyor. Tahsisatların piyasa fiyatı değiştiği için toplam maliyet de sabit değil.

EU ETS denizcilik şirketlerini neden yakından ilgilendiriyor?

Çünkü düzenleme yakıt tüketimi ve emisyonları doğrudan finansal maliyetle ilişkilendiriyor. Bu nedenle filo yönetimi, yakıt seçimi, operasyon, charter sözleşmeleri ve yatırım kararlarını etkileyebiliyor.